Od ponad 10 lat Uniwersytet Jagielloński nagradza autorów i wydawców literatury popularnonaukowej w konkursie Mądra Książka Roku. W środę ogłoszono laureatów 11. edycji tego ogólnopolskiego plebiscytu wyróżniającego najlepsze książki popularnonaukowe wydane lub przetłumaczone na język polski w ubiegłym roku.

- Popularyzowanie wyników badań naukowych rozszerzających horyzonty ludzkiej wiedzy jest niezwykle istotne - dla naukowców, bo zrozumienie ich pracy jest podstawą do akceptacji społecznej finansowania instytucji badawczych oraz dla całego społeczeństwa, bo pozwala lepiej rozumieć i podziwiać świat w jego całej, wieloaspektowej złożoności. Kluczową rolę w tych działaniach odgrywają autorzy umiejący tłumaczyć zawiłości nauki w sposób przystępny dla ogółu czytelników oraz agencje wydawnicze, które takie pozycje wprowadzają na rynek - wskazał prof. Stanisław Kistryn z UJ, od wielu lat członek jury konkursu.

Dodał, że nominowane w 2025 roku książki obejmowały bardzo szerokie spektrum zagadnień. - Od fascynujących spojrzeń w przeszłość na przodków rasy ludzkiej i dawne cywilizacje, poprzez historię obrazowania Ziemi na mapach, po wyobrażenia możliwości przyszłej ekspansji w kosmos, aż po scenariusze końca świata. Bolączki współczesności znalazły odbicie w rozważaniach o świadomym manipulowaniu postrzeganiem rzeczywistości przez nas, konsumentów różnych dóbr, ale także w przedstawieniu, jak ekspansywna cywilizacja człowieka zaburza odwieczne rytuały ptaków. W pozycjach dla młodszych czytelników przewija się historia dawna i współczesna, próby zrozumienia co mówi do nas przyroda, jak pokochać eksperymenty naukowe i jak zachować zdrowy rozsądek w tym coraz bardziej zwariowanym świecie - opisał.

Główną nagrodę w tegorocznym konkursie przyznano Paulinie Rowińskiej, której „Mapomatyka. Jak mapy prowadzą nas i zwodzą” zdobyła tytuł Mądrej Książki Roku 2025. Jak napisali organizatorzy konkursu, autorka, zakochana w mapach, wiedzie przez labirynt, w którym liczby spotykają się z kartografią. „Z lekkością i humorem prowadzi czytelnika od pionierskich pomiarów południka, przez sekrety nawigacji lotniczej, aż po neuronaukę, wyjaśniającą, jak nasz mózg tworzy mapy wewnątrz hipokampa. Czytelnicy dowiedzą się, dlaczego długość linii brzegowej zależy od długości linijki, jak matematyka pomaga ratować życie podczas epidemii i co wspólnego mają kolorowe grafy z planowaniem idealnego usadzenia gości na weselu. Rowińska udowadnia, że mapy to nie tylko obraz świata, lecz potężne narzędzia, które potrafią nas prowadzić do celu, ale też sprytnie zwodzić, jeśli nie znamy rządzącej nimi matematyki” - opisali.

Tytuł Mądrej Książki Roku 2025 dla dzieci otrzymała Róża Hajkuś za „Co głowie wyjdzie na zdrowie? Mózg wie i o tym opowie”. „Po lekturze nagrodzonej książki dowiemy się m.in. co lubi mózg: uwielbia poznawać nowe rzeczy, jeść zdrowe posiłki, spotykać się z przyjaciółmi, a także wypoczywać. Jest też wielkim fanem aktywności fizycznej. Czego mózg się boi i powinien unikać? Przede wszystkim nadmiaru bodźców, długiego czasu ekranowego, a także social mediów, które skłaniają go do ciągłego porównywania się z innymi i poczucia, że coś go omija. Warto to wiedzieć, by dobrze się tym narządem opiekować” - napisali organizatorzy.

Z kolei Statuetka Euklidesa w kategorii nagroda społeczności akademickiej UJ trafiła do Dawida Myśliwca za książkę „Wszyscy TO robimy, czyli krótka opowieść o mijaniu się z prawdą”. Jak opisali organizatorzy, autor rozkłada na czynniki pierwsze mechanizmy kłamstwa, manipulacji i dezinformacji, które towarzyszą nam na każdym kroku - od niewinnych rodzinnych anegdot po wielkie kampanie polityczne. Tłumaczy, dlaczego nasze mózgi wolą „bezpieczne” kłamstwo od skomplikowanej prawdy i jak łatwo zaszczepić w nas fałszywe wspomnienia. Wyjaśnia, czym są „niebieskie kłamstwa” oraz jak heurystyka dostępności sprawia, że boimy się rekinów bardziej niż własnych psów.

Nagroda internautów i czytelników „Dziennika Polskiego” trafiła do Adama Mirka za „Coś tu śmierdzi. Nauka, która wrze, bulgocze i wybucha”. To poświęcona chemii „fascynująca opowieść o tym, jak powstaje, zmienia się i przemija wszystko”.

Zdaniem prof. Kistryna warto sięgnąć po wszystkie nominowane pozycje i dokonać własnych wyborów - „nie dla ustalenia rankingu, ale dla przyjemności poczucia dreszczyku nowości”.

Organizatorem konkursu i gali był Uniwersytet Jagielloński - właściciel portalu Mądre Książki. Partnerami tegorocznej edycji byli: Copernicus Festival, „Dziennik Polski”, serwis PAP - Nauka w Polsce, Program „Inicjatywa Doskonałości - Uczelnia Badawcza” realizowany na UJ, a także księgarnia De Revolutionibus Books oraz portal Cafe Nauka.