Raport z badań społecznych „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” zaprezentowano w poniedziałek. To wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ.

Naukowcy podczas konferencji prasowej szczególną uwagę zwrócili na odnotwany przez nich wzrost liczby osób deklarujących śląską tożsamość.

– Badania pokazały, że znacznie więcej mieszkańców naszego regionu czuje się Ślązakami, niż zadeklarowało to w spisie powszechnym. Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Małgorzata Myśliwiec.

Dodała, że innym powodem niższej liczby deklaracji dot. śląskiej tożsamości podczas spisu powszechnego była trudność jej złożenia. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”.

– Fascynujące jest to, jak rośnie duma i świadomość przynależności do śląskości przez kolejne lata. Widać wyraźnie, że zmienia się nastawienie, zmienia się waloryzowanie śląskości wśród ludzi, którzy żyją w tym regionie. (...) Kluczowym kryterium przynależności jest język - język śląski – powiedział prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ.

Zaznaczył, że do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością przyczyniła się kultura, m.in. śląska literatura i spektakle teatralne.

Dr Tomasz Słupik dodał do tego kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament – w 2024 i 2026 r. - i zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Jego zdaniem przyczyniło się to do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością.

Według raportu dla 72,4 respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Pozytywny stosunek do śląskiej kultury i tradycji zadeklarowało 68 proc., do Ślązaków 66 proc., a do języka śląskiego 65 proc.

Z badań wyniknęło, że główne źródła nauki języka śląskiego to: dom rodzinny, interakcje z innymi (głównie życiowymi partnerami) oraz interakcje z rówieśnikami. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Przy tym 33,8 proc. zadeklarowało używanie języka śląskiego codziennie, a 24,3 proc. przynajmniej raz w tygodniu.

„61 proc. respondentów jest za bezdyskusyjnym uznaniem języka śląskiego za język regionalny. (…) Poparcie dla nadania śląszczyźnie statusu języka regionalnego wynosi wśród zadeklarowanych Ślązaków aż 84,6 proc. Do grupy argumentów za należy niewątpliwie zaliczyć wolę ochrony dziedzictwa kulturowego przed zanikaniem (szczególnie w obliczy globalizacji), nobilitację regionu oraz korzyści edukacyjne” – napisali autorzy w raporcie z badań.

Zaznaczyli, że za nauką języka śląskiego w szkołach opowiedziało się 40,3 proc. respondentów. Przeciwko - 35,6 proc. Jednocześnie 86 proc. uznało, że powinno ono być nieobowiązkowe.

Badania przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Pierwszym etapem było badanie ilościowe, zrealizowane przy użyciu ankiety internetowej, na próbie 729 osób. Uwzględniono podczas niego płeć, wiek (18-75 lat) oraz miejsce zamieszkania. Ponadto zważono jego wyniki względem wyników ostatniego spisu powszechnego. Drugim etapem były wywiady grupowe. Trzecim etapem były wywiady pogłębione.

W 2021 r. podczas spisu powszechnego narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego).