Rozwój sztucznej inteligencji (AI) może zmieniać to, jakie zawody i umiejętności są potrzebne na rynku pracy, a także zwiększać potrzebę przekwalifikowania pracowników. O tym, jak społeczeństwo poradzi sobie z taką transformacją, decyduje jednak nie tylko tempo wdrażania nowych technologii – wskazują autorzy badania opublikowanego w czasopiśmie „Economies”.

Zespół badaczy z Narodowego Uniwersytetu Politechnika Połtawska im. Jurija Kondratiuka (Ukraina) opracował Human Capital Vulnerability to AI Index (HCVAI) – wskaźnik służący do oceny podatności kapitału ludzkiego na transformację związaną z rozwojem sztucznej inteligencji.

Chodzi o to, na ile pracownicy są narażeni na zmiany wywołane przez AI i czy mają kompetencje, możliwości przekwalifikowania oraz wsparcie instytucji, by się do nich dostosować. Wysoka podatność oznacza więc, że taka transformacja może być dla pracowników i gospodarki trudniejsza do udźwignięcia.

Indeks przyjmuje wartości od 0 do 1 – im wyższy wynik, tym większa podatność. Autorzy wyróżniają cztery jej poziomy: niski (poniżej 0,25), umiarkowany (0,25–0,5), wysoki (0,5–0,75) i krytyczny (powyżej 0,75).

Autorzy uwzględnili pięć wzajemnie powiązanych obszarów: podatność miejsc pracy na automatyzację, przygotowanie pracowników do zdobywania nowych umiejętności, zdolność instytucji do wspierania ich w czasie zmian, wpływ migracji na zasoby pracowników oraz poziom rozwoju i wykorzystania AI.

Pierwszy wymiar dotyczy m.in. tego, jaka część zatrudnienia przypada na zawody i zadania podatne na automatyzację. Drugi – zdolności pracowników do dostosowania się do zmian poprzez edukację, rozwijanie kompetencji cyfrowych i uczenie się przez całe życie.

Kolejny wymiar indeksu dotyczy zdolności państwa i instytucji do wspierania pracowników poprzez systemy zabezpieczenia społecznego, programy przekwalifikowania i odpowiednie regulacje. Ważnym czynnikiem są także migracje – odpływ wykwalifikowanych pracowników może osłabiać zdolność gospodarki do rozwijania i wdrażania nowych technologii.

Autorzy zwracają uwagę, że szybkie upowszechnianie się AI może zwiększać trudności dla pracowników, jeśli nie są oni przygotowani do zmian, a państwo i instytucje nie zapewniają im odpowiedniego wsparcia.

Badacze wykorzystali 24 wskaźniki statystyczne z lat 2019–2024 i przetestowali swoją metodologię na sześciu państwach: Finlandii, Niemczech, Francji, Estonii, Polsce i Ukrainie. Najniższy poziom podatności w badanej grupie osiągnęła Finlandia. W 2024 r. wartość indeksu wyniosła tam 0,142, a średnia z lat 2019–2024 – 0,191, co oznacza niski poziom podatności. Zdaniem autorów wynik ten wiąże się z inwestycjami w rozwój kompetencji cyfrowych, dobrze rozwiniętym systemem uczenia się przez całe życie oraz wysoką zdolnością instytucji do wspierania pracowników w okresie transformacji technologicznej.

Najwyższy poziom podatności odnotowano w Ukrainie, gdzie na wynik wpływają m.in. konsekwencje wojny, migracja i problemy strukturalne.

Spośród pięciu badanych państw Unii Europejskiej najwyższą średnią wartość indeksu osiągnęła Polska – 0,526, co według przyjętej przez autorów skali oznacza wysoki poziom podatności. Wartość indeksu dla Polski spadała jednak w kolejnych latach i w 2024 r. wyniosła 0,441, czyli znalazła się w kategorii umiarkowanej podatności.

Wysoki średni wynik Polski nie oznacza jednak, że AI już teraz szczególnie silnie zagraża miejscom pracy. W 2024 r. podatność polskiego rynku pracy na bezpośrednie skutki automatyzacji była stosunkowo niska. Problemem okazało się przede wszystkim przygotowanie do zmian.

Słabiej oceniono m.in. zdolność pracowników do dostosowania się do zmian, przygotowanie instytucji, dojrzałość technologiczną oraz czynniki związane z migracjami.

Autorzy wskazują również, że w Polsce po 2022 r. wzrosła podatność związana z migracjami, co wiązali ze zwiększoną presją na rynek pracy w warunkach masowej migracji ludności z Ukrainy. Ten element indeksu ma jednak szerszy charakter – uwzględnia procesy związane z przepływami ludności oraz możliwością utraty kapitału ludzkiego, np. wskutek odpływu wykwalifikowanych pracowników.

Indeks ma służyć nie tylko porównywaniu państw. Według autorów może pomóc rozpoznać, gdzie znajdują się największe słabości – w strukturze zatrudnienia, kompetencjach pracowników, możliwościach przekwalifikowania, działaniu instytucji czy migracjach – oraz wskazywać grupy zawodowe szczególnie podatne na zmiany związane z AI.

Ma to ułatwiać kierowanie programów przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji oraz dostosowywanie systemów ochrony społecznej do zmian zachodzących na rynku pracy. Badacze zaznaczają, że metodologia została przetestowana na ograniczonej grupie sześciu państw i ma przede wszystkim charakter narzędzia diagnostycznego.

Zdaniem autorów o społecznych skutkach rozwoju sztucznej inteligencji zdecyduje nie tylko tempo rozwoju samej technologii. Równie ważne będzie to, czy pracownicy zdobędą kompetencje potrzebne w zmieniającym się świecie pracy, a instytucje będą przygotowane, by wspierać ich w przechodzeniu przez tę zmianę.