Bon badawczy dostępny w ramach POL-OPENSCREEN 2.0 daje możliwość uzyskania wsparcia o wartości 50 tys. zł w formie usług badawczych i doradztwa ekspertów Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN.  

Udział w projekcie pozwala na wykonanie pilotażowych badań i przejście od hipotezy badawczej do danych eksperymentalnych, które mogą posłużyć do planowania kolejnych prac, przygotowania doktoratu, publikacji lub wniosku grantowego, nawiązania współpracy z partnerami albo dalszego rozwoju technologii o potencjale wdrożeniowym. Dzięki temu można będzie również ograniczyć ryzyko inwestowania czasu i większych środków w dalsze badania lub projekty, które tego potencjału nie mają.  

W rozmowie z PAP kierująca projektem dr Dorota Kwiatek-Rożek wyjaśniła, że uczestnicy programu zyskują np. możliwość sprawdzenia pomysłu na lek – od identyfikacji aktywnych cząsteczek do ich wstępnej walidacji i optymalizacji. 

O bon mogą aplikować: doktorantki, doktoranci, naukowcy, naukowczynie, zespoły badawcze z uczelni, instytutów naukowych oraz startupów biotechnologicznych, czyli młodych firm pracujących nad nowymi rozwiązaniami w obszarze nauk biologicznych, chemicznych i medycznych (zarówno spółek spin-off, jak i spin-out). 

W ramach przyznanego bonu zyskują oni dostęp do zaawansowanej infrastruktury badawczej Instytutu, m.in. do wysokoprzepustowych badań przesiewowych (HTS), zaawansowanych technik obrazowania, badań z zakresu chemii medycznej, a także doradztwa. HTS to technologia, która umożliwia szybkie testowanie dużych bibliotek związków chemicznych i identyfikowanie tych, które wykazują pożądane działanie biologiczne.

- W naszym Instytucie prowadzimy tego rodzaju badania wysokoprzepustowe i, co istotne, jesteśmy jednym z niewielu ośrodków w kraju, który skupia w jednym miejscu tak szerokie grono specjalistów, pozwalających realizować cały proces – od etapu projektowania i przygotowania badań, przez ich wykonanie, aż po analizę i interpretację wyników. Dlatego chcemy zachęcić młodych naukowców, aby wykorzystali naszą infrastrukturę i naszą wiedzę do prowadzenia u nas swoich badań – powiedziała dr Kwiatek-Rożek, która kieruje Pracownią Testów i Obrazowania Molekularnego w IChB PAN. 

Podkreśliła, że unikatowy sprzęt, którym dysponuje Instytut Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu, może być wykorzystany w badaniach prowadzonych np. przez chemików czy badaczy w dziedzinie farmacji i farmakologii poszukujących cząsteczek, które mogą stać się w przyszłości lekami lub terapeutykami. 

- Tych cząsteczek szukamy w tzw. bibliotekach związków chemicznych, czyli w zbiorach wielu tysięcy cząsteczek, które otrzymujemy i przechowujemy na płytkach wielodołkowych. Wykonując odpowiedni wysokoprzepustowy test molekularny i z pomocą naszej zautomatyzowanej infrastruktury możemy badaczowi dość szybko dać odpowiedź, ile związków spośród tysięcy przetestowanych wykazuje pożądaną aktywność biologiczną – powiedziała dr Kwiatek-Rożek. - Takie zidentyfikowane związki nazywamy hitami.

Hity to właśnie aktywne cząsteczki, które typuje się do dalszych badań.

Specjalistka zwróciła uwagę, że w ramach bonu można też wykonać też wstępną optymalizację związku chemicznego w Pracowni Chemii Medycznej IChB, którą kieruje dr Dorota Jakubczyk. Taka optymalizacja obejmuje zaprojektowanie i syntezę do pięciu pochodnych.

- Kandydat na lek zwykle musi zostać udoskonalony, bo często taki związek może mieć działania niepożądane, które nie zostaną zaakceptowane. Nam chodzi oczywiście o to, żeby te skutki uboczne były jak najmniejsze – powiedziała dr Jakubczyk. Jej zespół na podstawie wyników analizy prowadzonej z użyciem różnym programów komputerowych (tzw. analizy cheminformatycznej) projektuje pulę udoskonalonych kandydatów na lek, które ponownie są testowane.

- Przyjmuje się, że stworzenie nowego leku – od koncepcji do wejścia na rynek – zajmuje szacunkowo 10 lat. My chcemy ten czas skrócić właśnie dzięki temu, że te początkowe pomysły będą w pewien sposób przesiane – wyjaśniła chemiczka. Pozwala to zaoszczędzić zarówno środki inwestowane w projekt, jak i czas. 

Infrastruktura badawcza instytutu może też posłużyć biologom, którzy zajmują się badaniem mechanizmów rozwoju chorób rzadkich czy neurodegeneracyjnych. – W tym przypadku możemy np. pomóc opracowywać testy, które pomogłyby wykrywać inhibitory czy aktywatory procesów kluczowych w rozwoju danej choroby – tłumaczyła dr Kwiatek-Rożek.  

Zakres prac nad każdym projektem jest ustalany indywidualnie i dopasowywany do jego charakteru, dostępnych próbek i rodzaju materiału badawczego. 

W ramach przedsięwzięcia dostępne są także bony badawcze przyznawane przez Instytut Badań Medycznych Polskiej Akademii Nauk, które umożliwiają zdeponowanie związków chemicznych w Krajowej Bibliotece Związków Chemicznych oraz wstępną ocenę aktywności przeciwwirusowej i przeciwbakteryjnej. To szansa dla tych zespołów naukowych, które chcą uporządkować i zabezpieczyć odkryte związki, a także włączyć je do krajowego systemu badań przesiewowych. 

Dzięki powiązaniu POL-OPENSCREEN 2.0 z EU-OPENSCREEN ERIC możliwe jest też włączenie projektu do europejskiego systemu wczesnego odkrywania leków.

Dr Kwiatek-Rożek zaznaczyła, że projekt zakłada kompleksowe wsparcie - specjaliści z instytutu pomagają nie tylko w przeprowadzeniu eksperymentów, ale też w pisaniu projektów, grantów i rozwijania pomysłów badawczych, a nawet w pisaniu publikacji. - My tutaj po to właśnie jesteśmy, żeby poprowadzić i wesprzeć badacza od początku do końca – powiedziała. 

Dotychczas w ramach grantu POL-OPENSCREEN 2.0 Instytut Chemii Bioorganicznej PAN przyznał cztery bony – dwa w 2025 r. i dwa w 2026 r.  W kolejnych latach planowane jest przyznanie łącznie jeszcze sześciu bonów dla projektów o największym potencjale, tj. takich, które w przyszłości mogą przyczynić się do powstania nowych narzędzi badawczych, strategii terapeutycznych lub technologii o znaczeniu dla zdrowia publicznego.

Dwa bony zostaną przyznane w 2027 r. (do końca marca) oraz cztery w 2028 r. Wszystkie informacje na temat przyznawania bonów, w tym regulamin projektu, formularz zgłoszeniowy, kolejne terminy zgłaszania projektów i publikacji wyników można znaleźć na stronie Instytutu - https://portal.ichb.pl/konkurs-bon-badawczy-nabor-wnioskow/

Według dr Jakubczyk projekty zgłaszane w 2026 r. były bardzo pomysłowe i dotyczyły różnych dziedzin – nie tylko farmakologii, ale też agrochemii czy ekologii. W jej ocenie warto, by aplikujący do programu dobrze przenalizowali, jakie usługi mogą być realizowane w ramach bonu.  - Niektórzy aplikanci nie zrozumieli np., że nie są to badania na kilka lat, ale góra na jeden do kilku miesięcy. Czasem zakres badań, jakich od nas oczekiwano, znacznie przekraczał możliwości bonu – wyjaśniła badaczka. 

Dr Kwiatek-Rożek zwróciła uwagę, że w Polsce naukowcy i startupy biotechnologiczne wciąż niedostatecznie wykorzystują dostępne infrastruktury badawcze do realizacji własnych projektów. 

- W Instytucie Chemii Bioorganicznej PAN oferujemy różne modele współpracy – od wspólnego przygotowywania projektów naukowych i udziału w międzynarodowych konsorcjach, po realizację konkretnych usług badawczych na zlecenie. Nasza infrastruktura i kompetencje mogą być włączane do projektów grantowych jako element zaplecza badawczego partnerów, ale jesteśmy również otwarci na współpracę komercyjną, w tym stałe zlecenia i długoterminowe partnerstwa z firmami - wyjaśniła specjalistka. Jak dodała, dzięki temu możliwe jest elastyczne dopasowanie zakresu współpracy do potrzeb konkretnego zespołu badawczego lub przedsiębiorstwa.

Grant POL-OPENSCREEN 2.0 - Utrzymanie, Rozwój i Udostępnianie Polskiej Platformy Infrastruktury Skriningowej dla Chemii Biologicznej w Kontekście Uczestnictwa w Konsorcjum na Rzecz Infrastruktury Badawczej EU-OPENSCREEN ERIC jest dofinansowany z programu Ministra Nauki „Wsparcie udziału polskich zespołów naukowych w międzynarodowych projektach infrastruktury badawczej”.